جشن مهرگان

جشن پیروزی راستی بر کژی

مهر روز از مهرماه برابر با 16 مهر در گاهشماری ایرانی

... می ستاییم مهر ِدارنده ی دشت های پهناور را،او که به همه ی سرزمین های ایرانی،خانمانی پُر از آشتی، پُر از آرامی و پُر از شادی می بخشد ...

                        «اوستا - مهریَشت»

     شاد باشید که جشن مهرگان آمد

 بانگ وآوای درای کاروان آمد...

منوچهری

 جشن مهرگان یکی از مراسم باستانی باقی مانده از روزگاران کهن در فرهنگ و باورهای مردم ایران زمین است. مهرگان و نوروز دو جشن بزرگ در آغاز فصل های پاییز و بهار هستند. در ایران باستان ایام سال بر اساس تقویم اوستایی به دو فصل تقسیم می شد: تابستان بزرگ و زمستان بزرگ. براساس نوشته های کتاب پهلوی بندهش، تابستان بزرگ هفت ماه و هر ماه سی روز یعنی دویست و ده روز و زمستان بزرگ پنج ماه و پنج روز یعنی 155 روز بود. این گاهشماری در روزگاران بعد تغییر کرد و سال به چهار فصل مساوی به نامهای بهار، تابستان، پاییز و زمستان تقسیم گردید که تا به امروز ادامه دارد.

نوروز آغاز بهار و مهر آغاز پاییز است. در این دو آغاز ایرانیان دو جشن بزرگ ملی با آداب و رسومی مشترک برگزار می کردند که در بین سایر جشن های مرسوم از اعتبار و عظمت خاصی برخوردار بودند.

ایرانیان باستان هر روز از روزهای ماه را به نامی می خواندند که در نزد آن ها مفهوم خاصی داشت و در هر ماه هنگامی که نام روز و ماه با هم یکی می شد، آن روز را جشن می گرفتند. به این جشن ها، جشن های ماهانه می گفتند که هر یک به مناسبت خاصی برگزار می گردید. اساس این جشن های دوازده گانه سال به ترتیب زیر است:

فروردینگاه (19 فروردین) ـ اردیبهشت گان (3 اردیبهشت) ـ خوردادگان (6 خرداد) ـ تیرگان (13 تیر) ـ امردادگان (7 مرداد) ـ شهریورگان (4 شهریور) ـ مهرگان (16 مهر) ـ آبانگان (10 آبان)ـ آذرگان (9 آذر) ـ دیگان (23 دی) ـ بهمن گان (2 بهمن) ـ سپندارمزگان (5 اسفند)

دو جشن نوروز و مهرگان نسبت به سایر جشن ها از اهمیت بالایی برخوردار بودند و در بزرگداشت و برگزاری آن ها دقت و زمان بیشتری مبذول می گردید. جشن مهرگان در زمره جشن های باستانی، اسطوره ای و فصلی به شمار می رود که با گذشت سده ها، هزاره ها و نیز دگرگونی و تحولاتی که در شیوه برگزاری آن به وجود آمده، تاکنون به عنوان یادگاری از باورها و ارزش های نیاکان ما برایمان به ارث باقی مانده است. این جشن در شش روز برگزار می شد. روز آغاز جشن مهرگان را مهرگان همگانی یا مهرگان عامه و روز پایان آن را مهرگان ویژه یا مهرگان خاصه می نامیدند.

در مورد معنی مهرگان و وجه تسمیه آن می توان گفت: در اوستا مهر یا میترا از بزرگترین ایزدان است که اهورامزدای بزرگ وی را در بزرگی و شکوه و توانایی همقدر و هم سنگ خود آفریده است. بخش مهمی از اوستا به نام "مهریشت" در بزرگداشت و ستایش این ایزد بزرگ سروده شده است. مهریشت دهمین یشت اوستا و کهن ترین بخش آن است. متن اصلی آن به نظم سروده شده و از کهن ترین شعرهای به دست آمده ایرانی است. این یشت دلکش، سرشار از نیروی شاعرانه و سرچشمه سروده های ایرانی و در وصف دو ویژگی ارزشمند و اصیل ایرانیان یعنی راستی و پهلوانی است.

تمامی امکانات وارزش های این بخش ، در جهت مبارزه با دشمنان راستی و پیمان شکنان به کار گرفته می شود. تا بنا به گفته اوستا: "به همه سرزمین های ایرانی، خانمانی پر از آشتی، پر از آرامی و پر از شادی بخشد." و آرامش همیشگی را بر سرزمین آریایی جاویدان سازد.

در مهریشت به نجوم و باورهای کیهانی اشاره های زیادی رفته و قدیمی ترین سند در مورد علم و آگاهی ایرانیان باستان از کروی بودن زمین است. از تعاریفی که برای ایزد مهر در اوستا آمده است در می یابیم که : این ایزد به عنوان داور و مجری عدالت (میزان) و موکل بر پیمان و عهود مردم است براساس این باورها، مهر نموداری از خلق و خوی ایرانی است که دشمن  سرسخت دروغ و دروغگویی است ، به وی دروغ نمی توان گفت و هر جایی که دروغ و دروغگویی باشد او به تندی به آن سو فرود آمده و آن ها را سخت کیفر می دهد.

همچنین مهر، ایزدی است که شکوه و حشمت می بخشد، نعمت و ثروت ارزانی می دارد، خانه و خانواده را سرشار از سرور و شادی می کند، به درست کرداران پاداش می بخشد و بدکرداران را کیفر می دهد. او نظام راستی و درستی را برقرار می کند. جایگاه مهر در سرتاسر زمین است. هشت ایزد از یاران او هستند که ناظر بر نیک رفتاری مردمان می   باشند. اهورامزدای بزرگ برای ایزدمهر جایگاه   بلند و آسمانی ساخته است که از فراز آن بر حوزه کاری خود نظارت و عمل می کند.

سرچشمه باور به مهر یا میترا در میان ایرانیان قدیم و سروده مهریشت اوستا و سروده های  دیگر عبارت بوده از : ستاره قطبی و دو صورت فلکی به نام خرس بزرگ و کوچک (دب اکبر و دب اصغر) که این صور فلکی در متن های پهلوی و ادبیات فارسی به نام هفت اورنگ مهین و کهین (بزرگ و کوچک) آمده است. در این نگرش مهر یا میترا نقطه ی ثقل آسمان و ستارگان بوده و از دید ناظر زمینی، همه ستارگان و صور فلکی بر گرد او می چرخیده اند. مهر یا میترا را سامان دهنده هستی و برقرار کننده و پاسبان قانون و هنجار کیهانی و نظام حاکم بر نظم جهان و بعدها نیز او را ایزد روشنایی، راستی، پیمان و عشق دانسته اند و هم اوست که ایزد بزرگ دین و آئین میترایی است.

به همین علت است که جشن مهرگان، ویژه این ایزد تا این حد اعتبار و عظمت دارد. پس به یقین مهرگان جشن پاسداری پیمان های اجتماعی است. یعنی جشن "انسان" موجودی که هویت ممتاز خود را در گرو همین پاسدار می یابد. اگر در باورها به نوروز روز زمین و طبیعت گفته می شود، مهرگان روز "انسان" است. بی تردید انسان و میثاق های او در ادوار کهن راز ماندگی حیات و روابط سالم در روی زمین بوده است که باید براساس آموزه های درست زرتشت بر محور افکار نیک، کردار نیک و گفتار نیک دنیایی از راستی و خوبی  و عشق در روی زمین ایجاد نماید.

          بــگشاییم کفتران را بــال
            بــفروزیم شعله بـر سر کوه
            بـسـرایـیـم شادمانه سرود
                وین چنین با هزار گونه شکوه

                   مهرگان را به پیشباز رویم ...

                               «ابتهاج»